This is the text extract for Gout Booklet - Tongan, browse documents here.

---

Gout brochure: Tongan Version 2008

Kauti´

Founga ha‘o nofo mo‘ui lelei mo e kauti´ (gout)

Iku‘i ‘a e

"

Fakapipiki ki ho‘o ‘aisi´ pe tauhi fakataha mo ho‘o ngaahi faito‘o´ ke ke manatu‘i.

Ko ha fakahinohino ‘aonga ki he kauti´

Iku‘i ‘a e Kauti´

Founga ki hono faka‘ehi‘ehi mei´ he ‘oho mai ‘a e kauti´

3 Tauhi ki ha mamafa ‘o e sino´ ‘a ia ‘oku mo‘ui lelei´. 3 Tauhi ki ha houa kai ‘e tolu ‘i he ‘aho kotoa pë. 3 Ma‘u ha ‘inasi si‘isi‘i pë ‘o e kakano‘i manu´ pea mo e me‘atokoni mei tahi´. 3 Ma‘u ‘a e ngaahi me‘atokoni ngaohi mei´ he hu‘akau ‘oku si‘is‘i ai ‘a e ngako´ ‘i he ‘aho kotoa. 3 Fakasi‘isi‘i ‘a e ma‘u ‘o e kavamälohi´ pe ‘olokaholo´. 3 Inu ‘a e vai´ ke lahi. 3 Ma‘u ‘a ho‘o faito‘o ki he kauti´ ‘i he ‘aho kotoa, kapau kuo tu‘utu‘uni atu eni ‘e ho‘o toketaa´.

Founga ‘o hono faito‘o ‘a e ‘oho mai ‘a e kauti´

3 ‘Alu leva ki ho‘o toketaa´ ki ha faito‘o ke fakafiemälie‘i‘aki mo fakanonga‘aki e langa´ ‘i he faingamälie vave taha´. 3 Malu‘i ‘a e konga ‘o ho sino´ ‘oku langa mamahi´. 3 Mälölö, ‘ai ha ‘aisi poloka ‘i he funga hokotanga-hui ‘oku langa´, pea langolango ke mä‘olunga. 3 Hokohoko atu pë hono ma‘u ho‘o faito‘o´ ‘i he ‘aho kotoa. 3 Toe ‘alu ‘o sio ki ho‘o toketaa´ kapau ‘oku ‘ikai faka‘au ke sai ange hili ha houa ‘e 24.

---

Ko e tohi´ ni ‘oku makatu‘unga ia ‘i he tohi na‘e fa‘u ‘e Dr Peter Gow, Toketä Mataotao ki he Ngaahi Uoua´ mo e Hokotanga-Hui´ (Rheumatologist), mei´ he Falemahaki Middlemore, ‘i ha fengäue‘aki fakataha pea mo Dr Hemi Williams, Ian Mete pea mo Bernard Gadd. Pulusi ‘i Mä‘asi 2008 Fa‘u pea mo tufaki ‘e he PHARMAC PO Box 10-254 Wellington Telefoni ta‘etotongi: 0800 66 00 50 Uepisaiti: www.pharmac.govt.nz

Fakahokohoko´

Ko e hä ‘a e me‘a ‘oku fakahä atu ‘e he tohi´ ni? 1 Ko e hä ‘a e kauti? 2

Ko e hä ‘a e ‘uhinga ‘oku hoko mai ai ‘a e kauti?

3

Ko e hä ‘a e ‘uhinga ‘oku ma‘u ai ‘e ha ni‘ihi ‘a e kauti´?

4

Founga ‘o hono ta‘ofi ‘a e ‘oho mai ‘a e kauti´ Ma‘u me‘atokoni pea mo e inu ke ta‘ofi ‘aki ‘a e ‘oho mai ‘a e kauti´ ‘Oku ‘oatu heni ha fakamälö mei´ he PHARMAC kia Dr Peter Gow ki he ‘ene kau mai´ pea mo ‘ene ngaahi fale‘i faka-mataotao ‘i hono toe tohi fakafo‘ou pea mo hono toe vakai‘i ‘o e tohi´ ni. ‘Oku mau fiefia ke ‘oatu foki mo ha fakamälö ki he ngaahi kautaha ko eni´ ki he‘enau ngaahi tokoni´: Arthritis New Zealand Auckland City Hospital Dietitians bpacnz Counties Manukau Mäori Gout Action Group Middlemore Dietitians Middlemore Hospital Rheumatology Department Feitu‘u ke ma‘u ai ha ngaahi fakamatala ‘oku toe lahi ange´ Ngaahi hingoa ‘o e ngaahi faito‘o maheni ki he kauti´ Vakai‘i ‘a e lahi ‘o e ‘ësiti ‘euliki´ (uric acid) ‘iate koe´ Ngaahi faito‘o ki hono ta‘ofi ‘a e ‘oho mai ‘a e kauti´

5

6 8

Ko ho‘o me‘a ke fai kapau ‘e ‘oho mai ‘a e kauti´ Ngaahi faito‘o ke faito‘o‘aki ‘a e ‘oho mai ‘a e kauti´

10 12

13

Ngaahi tokoni ki hono ngäue‘aki ‘o e faito‘o ki he kauti´

14

15

15

---

Ko e tohi eni ma‘a kinautolu ‘oku nau mo‘ua ‘i he kauti´ pea mo honau käinga´. ‘Oku fakama‘ala‘ala atu ai ‘a e ngaahi me‘a ke mou fai mo ho käinga´ ke ta‘ofi‘aki pea mo faito‘o‘aki ‘a e kauti´. Ko ho‘o muimui ki he ngaahi fakahinohino ‘i he ki‘i tohi´ ni te ne tokoni‘i koe ke ke mu‘omu‘a ma‘u pë ‘i he kauti´ koe‘uhi´:

n n

Ko e ngaahi me‘a mahu‘inga taha ke manatu‘i´:

‘E ala maumau‘i ‘e he kauti´ ho ngaahi hokotanga-hui´ pea mo ho kofuua´ kapau ‘e ‘ikai fai hano faito‘o. Ko ho‘o tokanga‘i ko ia ‘a e me‘atokoni ‘oku´ ke ma‘u´, mo ho‘o inu,´ ‘e tokoni eni ki hono ta‘ofi ‘a ha langa mai ‘a e kauti´ pea mo ha maumau ki ho hokotanga-hui´ mo ho kofuua´. Kapau ‘e ‘oatu ha‘o tohi talavai ki ha faito‘o ki hono ta‘ofi e ‘oho ‘a e kauti´, tauhi ki hono ma‘u/folo ho‘o faito‘o´ ‘i he ‘aho kotoa. Fakapapau‘i ‘oku´ ke ‘ilo pea´ ke ‘ilo ‘e ho käinga´ ‘a e ngaahi me‘a ke fai´ kapau ‘e ‘oho mai ‘a e kauti´.

kae lava ke mole atu e langa ‘a e kauti´ kapau ‘e ‘oho mai ‘a e kauti´ kiate koe, ‘e ‘ikai ke fu‘u langa mamahi ke ta‘ofi ‘a e maumau ki ho hokotanga-hui´ pea mo ho kofuua´ ke ‘oua ‘e hoko ‘a e kauti´ ko ha palopalema kiate koe ‘i ho‘o ngäue´, ngaungaue takai holo´, pe ta‘ofi ho‘o ma‘u ‘a e ngaahi me‘atokoni ‘oku´ ke manako taha ai´.

n

n

‘E tokoni‘i koe ‘e ho‘o toketaa´ ke fa‘u ha palani ki hono mapule‘i lelei ho kauti´. Toutou ‘a‘ahi atu ki ho‘o toketaa´ ki ho ngaahi sivi angamaheni´ pea´ mo talanoa ai ki he anga ‘a e ngäue ‘a ho‘o palani ki ho kauti´. ‘E ngali ‘aonga ‘aupito kiate koe ke ke hiki-tohi ‘a e ngaahi me‘a te mo talanoa ki ai mo e toketaa´ koe‘uhi ke ke ‘ilo, mo ‘ilo ‘e ho käinga´ ‘a e me‘a ke fai´. Kole ange ki ho‘o toketaa´ pe neesi´ ke toe fakama‘ala‘ala atu ha ngaahi me‘a ‘oku ‘ikai te ke mahino‘i lelei. Talanoa mo ho käinga´ fekau‘aki mo ha ngaahi founga te nau ala tokoni‘i ai koe ke ke fakahoko ha fakamälohisino fe‘unga pea mo ma‘u ‘a e ngaahi me‘atokoni ‘e tokoni atu ki hono ta‘ofi ‘o e kauti´. Hanga ‘o fakalotolahi‘i kinautolu ke kumi ha ngaahi tokoni fakafaito‘o kapau ‘oku hä mai ha ngaahi faka‘ilonga ‘o e kauti´ na‘a ko ha mahaki tukufakaholo fakafämili eni.

Ko e ha ‘a e me‘a ‘oku fakaha atu ‘e he tohi´ ni?

1

---

Ko e ha ‘a e kauti (gout)?

‘Oku fakatupu ‘e he kauti´ ha ngaahi langa mamahi fakafokifä ‘i he ngaahi hokotanga-hui´. Ko ha kalasi eni ‘e taha ‘o e mahaki hokotangahui ko ia ko e ‘afalaitisi´ pe arthritis. ‘Oku ala uesia ‘e he kauti´ ha fa‘ahinga hokotangahui pë kä ‘i he‘ene fuofua ‘oho mai´, ‘oku´ ne fa‘a uesia ‘a e motu‘a va‘e fölahi´ pe ko ha to e konga pë ‘o ho va‘e´. ‘Oku faka‘au leva ke langa mahuhuhuhu ange pea mo aake foki ‘a e hokotanga-hui ko ia´. ‘E lava ke kula pea mo tangilengila ‘a e kili ‘oku´ ne ‘ufi‘ufi ‘a e hokotangahui ko ia´. ‘Oku fa‘a a‘u ki he ‘aho ‘e 7 ki he 10 ‘a e ‘oho ‘a e kauti´ ‘o kapau ‘e ‘ikai ke faito‘o. ‘O kapau ‘e ‘ikai ke faito‘o ‘a e kauti´: n ‘e toe ‘oho mai ‘a e kauti´ ‘amui ange pea ‘e toe lahi mo hano uesia ‘o ha ngaahi hokotanga-hui kehe

n

Ko e ha ‘a e ‘uhinga ‘oku hoko mai ai ‘a e kauti?

‘Oku hoko mai ‘a e kauti´ ‘i he taimi ‘oku fu‘u lahi ‘aupito ai ‘a e kemikale ko e ‘ësiti ‘euliki pe uric acid ‘i ho toto´. ‘Oku angamaheni pë ‘a e ngaohi ‘e he sino´ ha ‘ësiti ‘euliki ‘i he taimi ‘oku´ ke ma‘u ai ha fa‘ahinga me‘atokoni pau. Ko e angamaheni´ ‘oku ‘alu atu ki tu‘a ‘a e ‘ësiti ‘euliki´ mei´ ho sino´ ‘i ho‘o tu‘uofi´. ‘E ala tätänaki ‘a e ‘ësiti ‘euliki´ ‘i ho toto´ ‘i ha‘o ngäue‘aki ha fa‘ahinga faito‘o, ma‘u ha fa‘ahinga me‘atokoni pau, pe ‘oku ‘i ai ha palopalema ki ho kofuua´. Kapau ‘e fu‘u lahi ‘aupito ‘a e ‘ësiti ‘euliki´ ‘i ho toto´, ‘e liliu leva ‘a e ‘ësiti ‘euliki´ ‘o hoko ko ha fanga ki‘i tu‘oni kilisitala (crystals). Ko e fanga ki‘i tu‘oni kilisitala ko eni´ ‘oku mäsila hangë ko e mata‘i-pinehui´, ‘a ‘ene hangë ha fanga ki‘i momo‘i sio‘ata iiki ‘aupito. ‘Oku fakatupu ‘e he fanga ki‘i tu‘oni kilisitala ‘i he hokotanga-hui´ ‘a e langa pea mo e fufula ko ia ‘i he ‘oho mai ‘a e kauti´ pea te ne ala maumau‘i foki mo e fakamolü malu‘i fakaenatula ‘i he vahavaha‘a hokotanga-hui´. ‘Oku fakatupu ‘e he fanga ki‘i tu‘oni kilisitala ‘oku ‘ufi‘ufi ‘e he kili´ ‘a e fufula mei´ he lahi ‘a e kauti´. ‘Oku fakatupu ‘e he fanga ki‘i tu‘oni kilisitala ‘i he kofuua´ ‘a e fanga ki‘i makamaka ‘i he kofuua´ pea mo nau maumau‘i foki ‘a e kofuua´.

‘e kamata ke tupu ha ngaahi fetungotunga‘i ‘i he tui‘inima´, nima´ pea mo e va‘e´, pea ‘e faka‘au ke langa ‘a e ngaahi fefulofulai ko eni´ pea aake, pea ‘e ala fakatupu ai heni ha palangia ‘a e kili´ ko e fakamolü fakaenatula ‘i he hokotangahui´ ‘e kamata leva ke maumau/keina pea ‘e faka‘au leva ke langa pea fakafefeka ‘a e ngaahi hokotanga-hui´ ‘e lava ke tupu ha fanga ki‘i makamaka ‘i he kofuua´ ‘a ia te ne fakatupu ha langa pea mo maumau ai foki ho kofuua´.

Hui

Ko e tätänaki ke lahi ange ‘a e kilisitala ‘ësiti ‘euliki´ (uric acid crystal) ‘i he hokotanga-hui´

n

‘E ala maumau‘i ‘e he kauti´ ho ngaahi hokotanga-hui´ pea mo ho kofuua´ kapau ‘e ‘ikai fai hano faito‘o. ‘I ho‘o mou ngäue fakataha´, ‘a koe, ho käinga´ pea mo ho‘o toketaa´, te mou iku‘i ai heni ‘a e kauti´.

n

Ko ha fufula tupu mei´ he kauti´

2

Ko ha palangia ‘a e kili´ tupu mei´ ha fufula mei´ he lahi ‘a e kauti´

3

---

Ko e ha ‘a e ‘uhinga ‘oku ma‘u ai ‘e ha ni‘ihi ‘a e kauti?

‘Oku lahi hake he taha´ ‘a e ngaahi tupu‘anga ‘o e kauti´. ‘Oku tokolahi ‘a e kakai ‘oku nau ma‘u tukufakaholo ‘a e kauti´ mei he‘enau mätu‘a´ pe fanga kui´. ‘Oku fa‘a hoko ‘a e kauti´ ko ha mahaki tukufakaholo faka-fämili. ‘E ala ma‘u koe ‘e he kauti´ kapau ‘oku ‘i ai ha palopalema ki ho kofuua´. Kapau kuo maumau ‘a ho kofuua´, ‘oku si‘i ange ai heni ‘a ‘ene malava ke tukuange atu ki tu‘a ‘a e ‘ësiti ‘euliki´ mei´ ho sino´. ‘Oku mahu‘inga ‘aupito ‘a e ngaahi me‘atokoni mo e inu ‘oku´ ke ma‘u´. ‘Oku ala tupu ‘a e kauti´ mei hono ma‘u lahi ‘o e kakano‘i manu´, fingota´, ma‘u lahi ‘o e kavamälohi´ pe ‘olokaholo´ (tautautefito ki he pia´), pea mo e fu‘u sino´ foki. ‘Oku ‘i ai ha ngaahi faito‘o ‘e ni‘ihi ‘oku´ nau ala fakatupu ‘a e kauti´. Hangë nai ko eni´, ko e diuretics pe ngaahi faito‘o ke tokoni ki ha fu‘u hulutu‘a ‘a e vai´ mo e mäsima´ ‘i he sino´ (‘oku toe ‘iloa foki eni ko e fo‘i‘akau vai´, water pills, pe fo‘i‘akau huhu‘a´, fluid tablets), ‘a ia ‘oku ngäue‘aki eni ki hono faito‘o ‘o e toto mä‘olunga´ pea mo e mahaki mafu´, ‘oku´ ne ala fakatupu ‘a e kauti´.

Founga ‘o hono ta‘ofi ‘a e ‘oho mai ‘a e kauti´

‘Oku ‘i ai ha founga ‘e ua te ke lava ke ta‘ofi‘aki ai ha ‘oho mai ‘a e kauti´.

n

Tokanga‘i mo tauhi ho‘o kai´ mo ho‘o inu´ Muimui ki ha ngaahi fale‘i tokoni kau ki he me‘atokoni´ ‘e tokoni atu ke ta‘ota‘ofi ‘a e ‘oho mai ‘a e kauti´.

n

Ma‘u/Folo ho‘o faito‘o´ ‘i he ‘aho kotoa pë Ko e tokolahi ‘o kinautolu ‘oku nau ma‘u ‘a e kauti´ ‘oku ‘oatu ha‘anau fo‘i‘akau faito‘o ke tokoni ki hono ta‘ofi ha ‘oho mai ‘a e kauti´.

Tatau ai pë pe ko e hä ‘a e tupu‘anga´, ‘e ala lava pë ke faito‘o ‘a e kauti´.

4

5

---

Ko e muimui ki he ngaahi fale‘i tokoni ko eni´ te ne holoki ai ‘a e lahi ‘o e ‘ësiti ‘euliki ‘i ho toto´, ‘a ia ‘e tokoni atu ke ta‘ofi ha ‘oho mai ‘a e kauti´.

1

Tauhi ki ha mamafa ‘o e sino´ ‘oku mo‘ui lelei´

Kapau ‘oku´ ke fu‘u sino, ‘e hoko ha‘o fakaholo ko e faito‘o lelei taha ia ki he kauti´. Kapau ‘oku ‘ikai ke ke fu‘u sino lahi, feinga ke ke tauhi ki ha mamafa ‘o ho sino´ ‘a ia ‘oku mo‘ui lelei´. Ko e fu‘u sino lahi´ ‘oku tupulaki ai ‘a e lahi ange ‘o e ‘ësiti ‘euliki ‘i ho toto´. Ko e mamafa kotoa pë ‘oku mole ‘i ha‘o fakaholo, ‘e tokoni eni ki hano ta‘ofi ha ‘oho mai ‘a e kauti´.

Ma‘u me‘atokoni pea mo e inu ke ta‘ofi ‘a e ‘oho mai ‘a e kauti´

4

Ma‘u e me‘atokoni ngaohi mei´ he hu‘akau ‘oku si‘isi‘i ai ‘a e ngako´ ‘i he ‘aho kotoa

5

Ma‘u fakasi‘isi‘i ‘a e kavamälohi´ mo e ‘olokaholo´

‘I hono ma‘u ‘o ha ‘inasi me‘atokoni ngaohi mei´ he hu‘akau ‘oku si‘isi‘i ai ‘a e ngako´ tu‘o ua ‘i he ‘aho´, ‘oku tokoni eni ki hono malu‘i koe mei´ he kauti´. Ko e ‘inasi ‘e taha´ ko ha ipu hu‘akau ‘oku si‘isi‘i ai ‘a e ngako´ (trim milk) ‘e taha pe poulu iöketi ‘e taha (pottle of yoghurt) pe konga silaisi siisi ‘oku si‘isi‘i ai ‘a e ngako´ (low fat) ‘e ua pe ko ha vahetolu-‘e-taha ‘o ha ipu cottage cheese.

Faka‘ehi‘ehi mei´ he ‘olokaholo´ ‘o ka ‘i ai ha ‘oho mai ‘a e kauti´. ‘I he taimi ‘oku´ ke ongo‘i sai ai´, ma‘u fakasi‘isi‘i pë ‘o ‘oua ‘e toe laka hake ‘i he inu ‘olokaholo angamaheni ‘e ua´ ‘i he ‘aho. Feinga ke faka‘ehi‘ehi mei´ he pia´ koe‘uhi´ he ‘oku laka ange ‘a ‘ene fakatupu ‘a e ‘oho mai ‘a e kauti´ ‘i he ngaahi ‘olokaholo kehe´. Ko ha inu angamaheni ‘e taha´ ko ha uaine mililita ‘e 100 (vaeua ‘o ha ipu uaine si‘isi‘i) pe kava mälohi mililita ‘e 30 (nipi ‘e taha).

2

Kai ma‘u pë he houa kai ‘e tolu ‘i he ‘aho´

6

Inu ke lahi ‘a e vai´

Vahevahe ke potupotu tatau ho‘o taimi ma‘u me‘atokoni´ lolotonga ‘a e ‘aho´. Ko ho‘o faka‘aukai´ pe fu‘u ma‘u me‘atokoni lahi faka‘angataha´ ‘e ala hoko ai heni ‘a ha ‘oho mai ‘a e kauti´.

Feinga ke ke ma‘u ha ipu vai ‘e 6 ki he 8 pe ko ha toe inu kehe ‘ikai ko ha ‘olokaholo ‘i he ‘aho kotoa. Kapau ‘oku ‘i ai ha makamaka ‘i ho kofuua´, ‘oku fiema‘u ke toe lahi ange ho‘o inu´. Faka‘ehi‘ehi mei´ he inu fakasuka´ koe‘uhi´ he ‘oku´ ne fakatupu ho‘o fu‘u sino´ pea pehë foki ki ha ‘oho mai ‘a e kauti´.

3

Ma‘u ha ‘inasi si‘isi‘i pë ‘o e kakano‘i manu´, moa´ pea mo e me‘atokoni mei tahi´

Ma‘u ‘o ‘oua ‘e laka hake ‘i he tu‘o ua´ ha ki‘i ‘inasi kakano‘i manu, moa pe me‘atokoni mei tahi, ‘o fakasi‘isi‘i pë he ‘aho kotoa. Fakafuofua hono lahi´ ki ho ‘aofinima´. Ko e kakano‘i manu´, moa´ pea mo e me‘atokoni mei tahi´ ‘oku nau fakatupunga ha ‘oho mai ‘a e kauti´ koe‘uhi´ ‘oku lahi ai ‘a e polötini´ (protein). ‘I he taimi ‘oku´ ke fakatoka ai ‘a e polötini´, ‘oku fakatupu leva ‘e ho sino´ ‘a e ‘ësiti ‘euliki´. ‘Ahi‘ahi‘i hono ma‘u ‘o e piini´, piisi´, lenitile´ (lentils) pea mo e tofu´ ko ha fetongi ‘o e kakano‘i manu´. ‘Oku si‘i ange ‘a e polötini ‘i he ngaahi me‘a´ ni ‘i hono fakatatau ki he kakano‘i manu´ pea mo e me‘atahi´.

‘E ngali ‘i he taimi ‘e ni‘ihi ‘e ‘i ai ha fa‘ahinga me‘atokoni ‘oku kovi kiate koe pea ‘oku´ ne fakatupu ha ‘oho mai ‘a e kauti´. Ko ha kakai ‘e ni‘ihi ko ha‘anau inu pë ha kapa pia ‘e taha pea ‘e ‘oho mai leva ‘a e kauti´. ‘Oku kehekehe pë eni ki he tokotaha kotoa. Feinga ke ke ‘ilo pau ‘a e ngaahi me‘atokoni ‘oku´ ne fakatupunga ha ‘oho mai ‘a e kauti´ koe‘uhi ke ke faka‘ehi‘ehi mei hono ma‘u kinautolu´.

6

7

---

‘Oku ‘i ai ha ongo faito‘o ‘e ua ke ke ma‘u ki hono ta‘ofi ‘aki ha ‘oho mai ‘a e kauti´. ‘Oku ui eni ko e ‘alopiulinolo (allopurinol) pea mo e polopenïsiti (probenecid). ‘Oku´ na ta‘ofi ‘a e ‘oho mai ‘a e kauti´ ‘aki ‘a hono fakasi‘isi‘i ‘a e lëvolo ‘o e ‘ësiti ‘euliki´ ‘i ho toto´. ‘I he taimi te ke kamata ma‘u ai ha taha ‘o e ongo faito‘o ko eni´, ‘oku totonu ke ke ma‘u hokohoko atu ai pë ‘i he ‘aho kotoa, tatau ai pë kapau ‘oku´ ke ongo‘i sai pë koe. Kapau te ke ta‘ofi hono ma‘u ‘o e faito‘o´, ‘e ala lava ke toe ‘oho mai ‘a e kauti´. ‘E lava ke ‘oatu ‘e ho‘o toketaa´ ha fo‘i‘akau fakanonga ki he langa´ ke ke folo ‘i he ngaahi fuofua mähina si‘i te ke kamata ai hono ma‘u ‘o e ‘alopiulinolo´ pe polopenïsiti´. Ko e ‘uhinga eni´ he ‘oku fa‘a lava ke ‘oho mai ‘a e kauti´ lolotonga ho‘o fuofua ngäue‘aki ‘a e ongo faito‘o´ ni.

‘Alopiulinolo (Allopurinol)

Ko hai te ne ngäue‘aki eni´ Ko kinautolu ‘oku fa‘a ‘oho mai ‘a e kauti´ ‘o laka hake he tu‘o taha´ ‘i he ta‘u pe ‘oku ‘i ai ha ngaahi fakafufula tupu mei´ he lahi ‘a e kauti´ pe makamaka ‘i he kofuua´, ‘oku angamaheni‘aki ‘a ‘enau ma‘u ‘a e ‘alopiulinolo. ‘Alu leva ‘o sio ki ho‘o toketaa´ kapau ‘oku hä mai ha ngaahi petepete (rash) ‘i he kili´ lolotonga ho‘o ma‘u ‘a e ‘alopiulinolo´. ‘Oku fa‘a uesia ha toko ua mei´ he toko teau kotoa pë ‘oku nau folo ‘a e ‘alopiulinolo´ ‘e he petepete ‘o e kili´. Ko e petepete ko eni´ ‘oku angamaheni‘aki ‘a ‘ene si‘isi‘i pee´, ka ‘i he kakai ‘e ni‘ihi ‘oku fa‘a tötu‘a ai ‘a e petepete ‘o e kili´.

Polopenïsiti (Probenecid)

Ko e kakai ko ia ‘oku ‘ikai lava ke nau folo ‘a e ‘alopiulinolo´, te nau folo leva ‘a e polopenïsiti´. ‘Oku ‘i ai ha kakai ‘e ni‘ihi ‘oku nau folo fakataha ‘a e polopenïsiti´ pea mo e ‘alopiulinolo´ ke tokoni ki hono pule‘i ‘o e kauti´. ‘Oku mahu‘inga ‘aupito ‘a ho‘o ma‘u ha vai, huhuai fua‘i‘akau, pe hu‘akau fe‘unga mo ha ipu ‘e 6 ki he 8 ‘i he ‘aho kotoa kapau ‘oku´ ke folo ‘a e polopenïsiti. ‘E lava ke fakatupu ‘e he polopenïsiti´ ha makamaka ‘i ho kofuua´ ‘o kapau ‘e ‘ikai ke lahi fe‘unga ho‘o inu´.

Ko e ngaahi me‘a ke fai hano tokanga‘i

8

Ngaahi faito‘o ki hono ta‘ofi ‘a e ‘oho mai ‘a e kauti´

Ko e tëpile ko eni´ ‘oku fakama‘ala‘ala atu ai ‘a e ngaahi fakatamaki mahu‘inga taha ‘e ala hoko mei´ he folo ‘o e ‘alopiulinolo´ pea mo e polopenïsiti. ‘Oku ‘ikai ko ha lisi kakato eni ‘o e ngaahi fakatamaki kotoa ‘e ala hoko mei´ he ongo faito‘o ko eni´. Ko ia ai, ‘eke ki ho‘o toketaa´ pe toketä hu‘ivai´ (pharmacist) kapau ‘oku´ ke toe fiema‘u ha ngaahi fakamatala lahi fekau‘aki mo e ngaahi fakatamaki kehe mei hono ma‘u ‘o e ‘alopiulinolo´ mo e polopenïsiti´.

9

---

Fakapapau‘i ‘oku´ ke ‘ilo pea ke ‘ilo ‘e ho käinga´ ‘a e ngaahi me‘a ke fai´ kapau ‘e ‘oho mai ‘a e kauti´.

Ko ho‘o me‘a ke

Muimui ki he ngaahi sitepu ko eni´ ke fakafiemalie‘i ‘a e langa´ .

fai kapau ‘oku ‘oho mai ‘a e kauti´

‘Alu ki ho‘o toketaa´ ke ‘omai ha ngaahi faito‘o ki hono fakanonga ‘o e langa´ ‘i he vave taha te ke ala lava´

Ko e ngaahi faito‘o ko ia ‘oku ‘ikai fiema‘u ki ai ha tohi talavai´ ‘oku fakatau atu mei´ he fämasï (pharmacy), hangë ko e ‘esipilini (aspirin) pe palasitamolo (paracetamol), ‘oku ‘ikai ke fa‘a mälohi fe‘unga eni ki hano fakafiemälie‘i ‘a e langa ‘i he ‘oho mai ‘a e kauti´. ‘Oua te ke folo ‘a e faito‘o kuo tu‘utu‘uni atu ki ha taha kehe koe‘uhi´ he ‘e ala fakatu‘utämaki ‘a e faito‘o´ ni kiate koe. Ko e faito‘o ‘oku ‘oange ki ha taha kehe´ ‘e ngalingali ‘oku ‘ikai ko e faito‘o fe‘unga taha eni kiate koe´.

Malu‘i ‘a e konga ‘o ho sino´ ‘oku mamahi´

Nofo ‘i ha feitu‘u ‘e ‘ikai ala tau atu ai ha taha kiate koe. ‘Ai ha sea ‘i he ve‘e mohenga´ ke ne pukepuke ‘a e mamafa ‘o e tupenu kafu´ mo e sipi´ koe‘uhi ke ‘oua te nau ta‘omia ‘a e hokotanga-hui ‘oku langa´. Kapau ‘oku uesia ho va‘e´, tui ‘a e sü pe silipa ‘e ‘ikai ke ne fakatupu ha langa´.

Mälölö, ‘ai ha ki‘i tangai ‘aisi poloka ‘i he funga hokotanga-hui ‘oku langa´, pea langolango ke mä‘olunga Hokohoko atu pë ho‘o folo ho‘o ‘alopiulinolo´ pe polopenïsiti´ Toe ‘alu ‘o sio ki ho‘o toketaa´ kapau ‘oku ‘ikai faka‘au ke sai hili ha houa ‘e 24

10

11

---

Ngaahi faito‘o ke faito‘o‘aki ‘a e ‘oho mai ‘a e kauti´

‘Oku ‘i ai ha ngaahi faito‘o ke ngäue‘aki ki hono fakafiemälie‘i ‘a e langa´ ‘i ha ‘oho mai ‘a e kauti´. Ko e ngaahi faito‘o ko eni´ ‘e ‘ikai lava ke ne ta‘ofi ha maumau ki he hokotanga-hui´, fufula ‘i he lahi ‘a e kauti´ pe ko ha palangia ‘a e kili´. ‘Oku ‘i ai ha fa‘ahinga kalasi ‘e tolu ‘o e faito‘o ki hono faito‘o‘aki ha ‘oho mai ‘a e kauti´. Ko e faito‘o ta‘ofi ‘o e fufula´ ‘a ia ‘oku ‘ikai ‘i ai ha sitëloiti (nonsteroidal anti-inflammatory drugs), kötikositeloiti (corticosteroids) pea mo e kolokisïni (colchicine).

Corticosteroids

(Kötikositeloiti)

‘Oku toe ‘iloa foki ‘a e kötikositeloiti´ ko e sitëloiti (steroids). ‘Oku ‘ikai ke tatau foki eni mo e sitëloiti ‘oku ngäue‘aki ‘e he kakai sipoti´ ki hono fakafekefeka hake ‘o honau uoua´. ‘E ala ma‘u atu ‘a e kötikositeloiti´ ko ha fo‘i‘akau pe ko ha huhu. Kapau ‘oku´ ke mo‘ua ‘i he suka´, ‘e faingata‘a ange ke mapule‘i ho suka´ ‘o kapau ‘oku´ ke folo ‘a e fo‘i‘akau kötikositeloiti´. Talanoa ki ho‘o toketaa´ fekau‘aki mo ha me‘a ke ke fai ke mapule‘i‘aki ho suka´ lolotonga ho‘o folo ‘a e fo‘i‘akau kötikositeloiti´. Ko e kötikositeloiti ‘oku ngäue‘aki ma‘u pë ki he kauti´ ‘a e prednisone, methylprednisolone pea mo e triamcinolone.

Vakai‘i ‘a e lahi ‘o e ‘esiti ‘euliki´ ‘iate koe´

Ko e kalafi ko eni´ ‘oku hä atu ai ‘a e anga ‘o e feliliuaki ‘a e tu‘unga ‘o e ‘ësiti ‘euliki´ ‘ia kinautolu ‘oku nau ma‘u ‘a e kauti´.

1.0 0.9

FU A ‘ O E ‘ ËSIT I ‘ EU LIKI´ ( M M OL/L)

‘E lava ke fua ‘e ho‘o toketaa´ ‘a e lahi ‘o e ‘ësiti ‘euliki ‘i ho toto´ ‘aki ha‘o to‘o toto. ‘Oku lelei ke sivi‘i ma‘u pë ‘a e lahi ‘o e ‘ësiti ‘euliki ‘iate koe´ tu‘o taha pe lahi hake ‘i he ta‘u. ‘Eke ki ho‘o toketaa´ pe neesi´ pe ko e hä ‘a e tu‘unga ‘oku ‘i ai ho ‘ësiti ‘euliki´. Kapau te ke tauhi ha lëkooti ho‘o fua ‘ësiti ‘euliki´, te ke ala sio ai ki he ngaahi ola´ ‘o kapau ‘e liliu ‘a ho‘o tö‘onga mo‘ui lolotonga´, pe ‘oku mapule‘i nai ‘a e kauti´ ‘i ho‘o ma‘u/folo ‘o e faito‘o´.

F AKAT U ‘ U T ÄM AKI

0.8 0.7 0.6 0.5 0.4

Faito‘o ta‘ofi ‘o e fufula´ ‘a ia ‘oku ‘ikai ‘i ai ha sitëloiti (non-steroidal anti-inflammatory drugs)

(NSAIDs) (‘eni-sëti)

Ko e NSAIDs ‘oku totonu ke ngäue‘aki pë ‘i ha vaha‘ataimi nounou, hangë ko ha ngaahi ‘aho si‘i pe uike si‘i. Ko e ‘uhinga eni´ he ‘e ‘i ai ha ngaahi palopalema ‘e ala hoko hangë ko e futefutengia/ hakevela, palangäkau, palangia ‘a e kili´ pea mo e palopalema ‘o e kofuua´ pea mo e ngaahi mahaki feläve‘i mo e mafu´. Ko e NSAIDs ‘oku fa‘a ngäue‘aki ki he kauti´ ko e diclofenac pea mo e naproxen.

Colchicine

(Kolokisïni)

‘Oku toki ngäue‘aki pë ‘a e kolokisïni´ ‘o kapau ‘oku ‘ikai ke sai ‘a e NSAIDs pea mo e kötikositeloiti´ kiate koe. ‘Oku fu‘u mahu‘inga ‘aupito ke ke muimui ki he fale‘i ‘a ho‘o toketaa´ fekau‘aki mo e vahevahe totonu ‘o e kolokisïni ke folo´. ‘E ala hoko ha fakatamaki lahi kiate koe ‘o ka fu‘u hulu ho‘o folo ‘a e kolokisïni´. Ko e fo‘i‘akau kotoa pë ‘oku ‘i ai ha milikalami (mg) kolokisïni ai ‘e 0.5. ‘Oua na‘a´ ke folo ‘o laka hake ‘i ha fo‘i‘akau ‘e 5 ‘i he fuofua houa ‘e 24 ‘o ha ‘oho mai ‘a e kauti´, pe folo ‘o laka hake ‘i ha fo‘i‘akau ‘e 12 ‘i loto ‘i ha ‘aho ‘e fä. Kapau ‘oku ‘i ai ha palopalema ki ho kofuua´ pe ‘ate´ pe ‘oku´ ke motu‘a ange, ‘oku totonu ke toe si‘isi‘i ange ‘i heni ‘a e lahi ‘o e fo‘i‘akau ‘oku´ ke folo´. ‘Eke ki ho‘o toketaa´ pe ko e tokotaha hu‘ivai´ ‘o kapau ‘oku´ ke ta‘epau‘ia ‘i he lahi ‘o e fo‘i‘akau ke folo´. Ta‘ofi leva ho‘o folo ‘a e kolokisïni ‘i he taimi pë ko ia´ kapau ‘oku langa ho kete´, ‘oku´ ke fakalele, ninimo pe lua. ‘A‘ahi leva ki ho‘o toketaa´ ‘o kapau ‘e kei hokohoko atu pë ‘a e langa kete´, fakalele´, ninimo´ pea mo e lua´ hili ho‘o ta‘ofi hono folo ‘o e kolokisïni´.

Feinga ke ‘i lalo ma‘u pë ‘a e tu‘unga ‘o e ‘ësiti ‘euliki´ ‘i he millimoles ‘e 0.36 ki he lita´ (mmol/L). ‘E tokoni eni ki hono ta‘ofi ha ‘oho mai ‘a e kauti´, maumau ki he hokotanga-hui´ pea mo e makamaka ‘i he kofuua´ pea te ne fakasi‘isi‘i ange ai heni ‘a e fefulai ‘i he lahi ‘a e kauti´. ‘Oku fiema‘u ke ke folo ho‘o fo‘i‘akau´ (‘alopiulinolo pe polopenïsiti) ‘i he ‘aho kotoa ke tauhi‘aki ‘a e tu‘unga ‘o e ‘ësiti ‘euliki´, ke ‘i lalo pë ‘i he 0.36 pea´ ke muimui ki he ngaahi tokoni fale‘i ki he me‘atokoni´ ‘i he peesi 6 mo e 7.

0.2 0.1 0

Sanuali‘Epeleli ‘EpeleliSiulai Siulai‘Okatopa ‘OkatopaSanuali

Ta‘ofi leva ho‘o folo ‘a e kolokisïni ‘i he taimi pë ko ia´ kapau ‘oku langa ho kete´, fakalele, ninimo pe lua.

Ko e laine hinehina´ ‘oku´ ne fakahaa‘i atu ‘a e tu‘unga ‘o e ‘ësiti ‘euliki ‘o ha tangata ‘oku mo‘ua ‘i he kauti´ kä ‘oku ‘ikai te ne toutou folo ‘a e faito‘o ki he kauti´ pe ‘ikai ke kai mo inu ‘a e me‘akai totonu ki hono tokanga‘i ‘o e kauti´. Ko e lahi ‘o e ‘ësiti ‘euliki´ ‘i he tangata´ ni ‘oku hokohoko atu pë ‘a ‘ene faai hake ki ‘olunga´, ‘a ia ‘oku´ ne ‘i ha tu‘unga fakatu‘utämaki he ‘e toe hoko pë ha ‘oho mai ‘a e kauti´, fefulai ‘i he lahi ‘a e kauti´, palopalema‘ia ‘a e kofuua´ pea mo e maumau ki he hokotanga-hui´. Ko e laine ‘uli‘uli´ ‘oku´ ne fakahaa‘i atu ‘a e tu‘unga ‘o e ‘ësiti ‘euliki ‘o ha tangata ‘oku´ ne tauhi hono folo ‘a e ‘alopiulinolo´ (allopurinol) ‘i he ‘aho kotoa pea kai mo inu fakapotopoto. Ko e lahi ‘o e ‘ësiti ‘euliki ‘iate ia´ kuo holo hifo ‘o mä‘ulalo ‘i he 0.36 pea ‘i he taimi tatau, ‘oku si‘i ange heni ‘a e faingamälie ki ha toe ‘oho mai ‘a e kauti´.

13

12

LE LE I P Ë M O FA K AFI EM ÄLIE

0.3

---

Ngaahi tokoni ki hono ngaue‘aki ‘o e faito‘o ki he kauti´

Ko ha ngaahi me‘a si‘i eni ke ke fai ke ke ma‘u ai ‘a e ‘aonga lahi taha ‘o ho‘o faito‘o´.

Ngaahi hingoa ‘o e ngaahi faito‘o maheni ki he kauti´

Fa‘ahinga ‘o e faito‘o´ Ngaahi faito‘o ki hono ta‘ofi ha ‘oho mai ‘a e kauti´ Hingoa ‘o e ngaahi näunau ‘o e faito‘o ko ia´ allopurinol probenecid Ngaahi hingoa angamaheni ‘oku ‘iloa‘aki´ Allohexal, Allorin, Apo-Allopurinol, Progout Probenecid

‘Ilo ‘a e ngaahi hingoa ‘o ho faito‘o´

‘Oku lahi ‘a e ngaahi faito‘o ‘oku ua ‘a e hingoa ‘oku ngäue‘aki´. ‘Oku ngäue‘aki ‘a e hingoa ‘o e me‘a ‘oku ngaohi‘aki´ pea ko e hingoa ‘e taha´ ‘a e hingoa ‘oku ‘iloa‘aki´. Fakapapau‘i ‘oku´ ke ‘ilo ki ha taha ‘o e ngaahi hingoa ‘o ho faito‘o´. Vakai ki he lisi ‘i he peesi 15.

‘Ilo ‘a e founga ki hono folo ‘o ho‘o fo‘i‘akau´

Fakapapau‘i ‘oku´ ke ‘ilo ki he lahi ke folo´, tu‘o fiha, pea mo e taimi ke ta‘ofi ai hono folo ho‘o fo‘i‘akau´.

Ngaahi faito‘o ki hono fakafiemälie‘i mo fakanonga ‘a e langa ‘o ha ‘oho mai ‘a e kauti´

colchicine naproxen

Colgout Noflam, Naprogesic, Naprosyn, Naxen, Noflam, Sonaflam, Synflex, Apo-Naproxen Voltaren, Apo-Diclo, Cataflam, Diclax, Flameril, Diclohexal Nurofen, I-Profen, Brufen, Ibucare, Apo-Ibuprofen Medrol (fo‘i‘akau), Depo-Medrol (huhu) Kenacort (huhu)

Tala ki ho‘o toketaa´ pe taha hu‘ivai´ ‘a e ngaahi faito‘o kotoa pë ‘oku´ ke ngäue‘aki´

‘Oku ‘i ai ha ngaahi faito‘o ‘oku´ ne fakatupunga ha toe kovi ange ‘a e kauti´. ‘E lava ke hoko ha ngaahi fakatamaki kehe ‘i hano fefiohi ‘o ha ngaahi faito‘o kehekehe. Tala ki ho‘o toketaa´ pea mo e taha hu‘ivai´ ‘a e ngaahi faito‘o kotoa pë ‘oku´ ke ngäue‘aki´, kau ki ai ‘a e ngaahi faito‘o mei´ ha taha faito‘o fakaTonga, mei´ he fämasii´, pea mo e supamäketi´.

diclofenac ibuprofen methylprednisolone triamcinolone

Talanoa ki ho‘o toketaa´ pe taha hu‘ivai´ fekau‘aki mo e ngaahi fakatamaki kehe ‘e ala hoko´

Ko e ngaahi faito‘o kotoa pë ‘e ala ‘i ai ha ngaahi fakatamaki kehe ‘e ala tupu mei ai. ‘Eke ki ho‘o toketaa´ pe tokotaha hu‘ivai´ pe ko e hä ‘a e ngaahi fakatamaki ‘oku fa‘a hoko ‘i hono ma‘u ‘o ho‘o faito‘o´. Tala ki ho‘o toketaa´ kapau ‘oku´ ke fakakaukau ‘oku ‘i ai ha fakatamaki kehe kuo hoko kiate koe.

‘Oua na‘a´ ke vahevahe atu ho‘o fo‘i‘akau´ ki ha taha kehe pe folo ha fo‘i‘akau mei´ ha taha kehe

‘E ala fakatu‘utämaki kiate koe ha‘o folo ha fo‘i‘akau kuo tu‘utu‘uni ma‘a´ ha taha kehe. Ko ha fo‘i‘akau kuo ‘oange ki ha taha kehe, ‘e lava ke ‘ikai ko e fo‘i‘akau ia ‘e lelei taha kiate koe´.

Ko e ngaahi fakamatala ‘i he tëpile ko eni´ na‘e tonu eni ‘i he‘ene a‘u mai ki Fëpueli 2008. ‘Oku ala ‘i ai foki ha ngaahi me‘a na‘e toe tänaki atu pe na‘e tamate‘i mei´ he tëpile ko eni´ talu mei heni. ‘E lava ke fakahä atu ‘e ho‘o taha hu‘ivai´ (phamacist) kau ki ha ngaahi fa‘ahinga faito‘o angamaheni ‘a ia ‘oku ala ma‘u´ pea mo hono totongi´ foki.

Tauhi ‘a e ngaahi faito‘o´ ke ‘oua ‘e lava ke a‘u ki ai ‘a e fänau´

‘Oku kei fakatu‘utämaki pë ki he fänau´, ‘o tatau ai pë kapau ko ha ki‘i konga fo‘i‘akau si‘isi‘i ka ko e fo‘i‘akau eni kuo vahe‘i ma‘a´ e kakai lalahi´.

Feitu‘u ke ma‘u ai ha ngaahi fakamatala ‘oku toe lahi ange´

Arthritis NZ pe Kautaha ‘Afalaitisi ‘a Nu‘u Sila´ (www.arthritis.org.nz) Ko e uepisaiti ko eni´ ‘oku´ ne ‘oatu ha toe fakamatala ‘oku lahi ange´ fekau‘aki mo e ngaahi kalasi ‘o e ‘afalaitisi´ pea mo hono ngaahi faito‘o´. Best Treatments pe Ngaahi Faito‘o Lelei Taha´ (www.besttreatments.co.uk) Ko e uepisaiti eni mei Pilitänia pea ‘oku ‘i ai ha ngaahi fakamatala fala‘anga fekau‘aki mo e ngaahi faito‘o ‘oku ngäue lelei ki he ngaahi mahaki kehekehe. ‘Oku ‘i ai foki mo ha ngaahi fakamatala fakaikiiki fekau‘aki mo e ngaahi faito‘o ki he kauti´.

14

15